Wanneer kan een demonstratie worden beperkt? De regels die bij een demonstratie kunnen worden gesteld

De burgemeester mag een demonstratie niet beperken alleen omdat anderen heftig of gewelddadig op de demonstratie reageren. Sterker nog, de burgemeester moet zich inspannen om vreedzame demonstranten te beschermen tegen bedreigende en gewelddadige reacties. Als het nodig is om hier veel politie bij in te zetten, dan moet de burgemeester dit doen.

Het demonstratierecht is een grondrecht en daarom kan een demonstratie niet zomaar worden beperkt. In de Nederlandse demonstratiewet staat dat de burgemeester op slechts drie gronden regels (beperkingen en voorschriften) kan opleggen bij een demonstratie: (1) om de gezondheid te beschermen, (2) om ernstige verkeerschaos tegen te gaan en (3) om wanordelijkheden te bestrijden of voorkomen. De burgemeester kan dus geen regels opleggen, enkel omdat demonstranten zich niet houden aan wettelijke regels. 

De Nederlandse demonstratiewet geeft de burgemeester de bevoegdheid om vooraf of tijdens een demonstratie op een openbare plaats regels te stellen als die noodzakelijk zijn, bijvoorbeeld om de gezondheid te beschermen. In bijzondere gevallen gaat die bevoegdheid over van de burgemeester naar de voorzitter van de veiligheidsregio. Bijvoorbeeld als er sprake is van een ramp of crisis zoals een epidemie of een pandemie (denk aan de coronacrisis). Dit is geregeld in artikel 39 van de Wet veiligheidsregio’s.

Het demonstratierecht kan in botsing komen met rechten van anderen. Bijvoorbeeld met het recht op privacy van artikel 10 van de Grondwet (denk aan demonstraties bij een abortuskliniek of bij de privéwoning van politici), het discriminatieverbod van artikel 1 van de Grondwet (denk aan demonstraties waarbij discriminerende dingen worden gezegd) of de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging van artikel 6 van de Grondwet (denk aan demonstraties bij de ingang van een moskee of synagoge).

Vreedzame demonstranten moeten door de overheid worden beschermd. Die beschermplicht gaat heel ver als demonstranten lastig worden gevallen door vijandig publiek: de burgemeester moet daarbij veel politie inzetten als dat nodig is, meer nog dan bij een risicowedstrijd in het betaalde voetbal (het gaat dan om honderden agenten).

Het demonstratierecht is een grondrecht en daarom kan een demonstratie niet zomaar worden beperkt. De Nederlandse wetgever heeft bepaald dat de burgemeester alleen regels (beperkingen en voorschriften) kan opleggen bij een demonstratie om drie redenen: om de gezondheid te beschermen, om ernstige verkeerschaos te voorkomen of om wanordelijkheden tegen te gaan.

De burgemeester mag zich bij een demonstratie niet bemoeien met de inhoud van de demonstratie. Dit staat in artikel 5 lid 3 van de Wet openbare manifestaties. Ook niet als de boodschap heftige of gewelddadige reacties oproept, en zelfs niet als demonstranten iets strafbaars (willen) zeggen. De burgemeester mag dus niet optreden tegen demonstranten die discriminerende dingen (willen) zeggen of op een spandoek (willen) zetten.

Demonstranten mogen in principe zelf bepalen welke voorwerpen of objecten zij bij een demonstratie gebruiken. Denk aan folders of flyers, spandoeken of vlaggen, voertuigen, megafoons of geluidsinstallaties en tenten of woonwagens. De burgemeester kan het gebruik ervan alleen beperken als dit noodzakelijk is vanwege een van de volgende drie redenen: om de gezondheid te beschermen, om ernstige verkeerschaos te voorkomen en om wanordelijkheden tegen te gaan. Daarbij geldt dat demonstranten zich wel aan de wet moeten houden. 

Het uitgangspunt is dat demonstranten zelf kiezen waar ze demonstreren. Er zijn in Nederland geen openbare plaatsen waar niet mag worden gedemonstreerd. De burgemeester mag, als dat noodzakelijk is, wel beperkingen stellen aan de locatie van de openbare demonstratie, zoals dat demonstranten op een andere locatie moeten staan.

Als een beperking een chilling effect heeft, betekent dit dat het demonstranten kan ontmoedigen van hun demonstratierecht gebruik te maken. We spreken van een ‘afschrikwekkend effect’.