Wanneer overtreden demonstranten de wet? Strafbare feiten, schade veroorzaken en de gevolgen daarvan

Kan een demonstrant die iets strafbaars doet strafrechtelijk worden vervolgd?

Demonstranten moeten zich aan de wet houden en ook aan bijvoorbeeld een regel, verbod of beëindiging opgelegd door de burgemeester. Doet een demonstrant dit niet of denkt de politie dat een demonstrant iets strafbaars heeft gedaan, dan kan het Openbaar Ministerie (OM) hier tegen optreden door de demonstrant aan te (laten) houden en te vervolgen. 

De rechter oordeelt of er een straf wordt opgelegd

Als het OM besluit om de demonstrant te vervolgen, dan beoordeelt de rechter of er een straf moet worden opgelegd, zoals een geldboete of een taakstraf. Daarbij weegt de rechter de demonstratievrijheid mee.

Bij een demonstratie gaat het om de uitoefening van een grondrecht. Daarom is het belangrijk dat het OM en ook de strafrechter terughoudend zijn met het strafrechtelijk aanpakken van vreedzame demonstranten. Dit betekent dat ze niet snel moeten ingrijpen, en al helemaal niet als een demonstrant niets ernstigs heeft gedaan. Een hoge rechter (het Europees Hof voor de Rechten van de Mens) heeft dit geoordeeld.

Is er tijdens een vreedzame demonstratie bijvoorbeeld sprake van een enkele overtreding van de demonstratieregels, zoals het niet opvolgen van een aan een demonstratie opgelegde regel (zie artikel 11 van de Wet openbare manifestaties), dan gaat het OM meestal niet over tot vervolging. En als het OM de demonstrant dan wel vervolgt, dan oordeelt de rechter nog weleens dat de demonstrant niet strafbaar is of dat de demonstrant geen straf krijgt opgelegd.

Een voorbeeld is een zaak uit 2023 waarbij klimaatactivisten de snelweg blokkeerden. De meeste demonstranten zijn daarbij aangehouden, maar niet vervolgd door het OM. Sommigen werden wel vervolgd, maar dat was omdat zij naast het deelnemen aan de verboden demonstratie ook andere strafbare dingen deden. Zij wilden namelijk niet aan de kant gaan voor de waterwerper (het waterkanon), waardoor zij de politie in haar werk hinderden. 

Zoek naar vragen, artikelen en rechtspraak: