Mag de burgemeester een last onder dwangsom opleggen bij een demonstratie?

De last onder dwangsom is een handhavingsmiddel van de overheid. Het is een opdracht om iets te doen binnen een bepaalde termijn en een waarschuwing dat als je dat niet doet, je een bepaalde geldsom moet betalen aan de overheid. Bijvoorbeeld dat als je na een week nog steeds de wet overtreedt, dat je dan per dag dat je de wet blijft overtreden, 1.000 euro moet betalen aan de overheid.

Een last onder dwangsom kan in principe niet worden opgelegd bij vreedzame demonstraties, omdat de demonstratiewet (de Wet openbare manifestaties) voldoende mogelijkheden biedt om op te treden tegen demonstranten die zich niet aan de regels houden. Zo kan de burgemeester als dat noodzakelijk is om wanordelijkheden tegen te gaan regels opleggen waar demonstranten zich aan moeten houden. Houden demonstranten zich hier niet aan, dan kunnen zij, als dat noodzakelijk is, worden aangehouden en een straf opgelegd krijgen (artikel 11 Wet openbare manifestaties). Het is bovendien in principe niet evenredig om een last onder dwangsom op te leggen als er een grondrecht wordt uitgeoefend. 

Alleen in heel bijzondere gevallen kan een last onder dwangsom worden opgelegd bij een demonstratie, bijvoorbeeld als demonstranten niet stoppen met het overtreden van de wet nadat de burgemeester een demonstratie heeft beëindigd. De Wet openbare manifestaties is dan niet meer van toepassing. Pas als die opdracht door demonstranten niet wordt opgevolgd, verbeuren zij een dwangsom. Maar de last onder dwangsom mag het demonstranten niet onmogelijk maken om van hun demonstratievrijheid gebruik te maken.

Deze rechterlijke uitspraak uit 2023 op rechtspraak.nl over het opleggen van een last onder bestuursdwang door de burgemeester aan demonstranten die doorgaan met hun demonstratie in een winkel, ook nadat zij meerdere keren zijn gevraagd de winkel te verlaten en de burgemeester de demonstratie heeft beëindigd.

Deze rechterlijke uitspraak uit 2023 op rechtspraak.nl over het opleggen van een last onder bestuursdwang door de burgemeester aan demonstranten die zich met hun demonstratie met caravans niet houden aan het bestemmingsplan.

M. Kok & B. Roorda, 'Bestemmingsplan als grondslag om demonstraties te beperken', hoofdstuk 4 rapport Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 2021, p. 68-112.