Wanneer kan een demonstratie worden beperkt? De regels die bij een demonstratie kunnen worden gesteld

Wat betekenen de beperkingsgronden ‘bescherming van de gezondheid’, ‘in het belang van het verkeer’ en ‘bestrijden of voorkomen van wanordelijkheden’?

Het demonstratierecht is een grondrecht en daarom kan een demonstratie niet zomaar worden beperkt. In de Nederlandse demonstratiewet (artikel 2 van de Wet openbare manifestaties) staat dat de burgemeester alleen regels (beperkingen en voorschriften) kan stellen bij een demonstratie als de burgemeester daar (één van) de volgende redenen voor heeft:

1. Bescherming van de gezondheid 

Bij de beperkingsgrond ‘gezondheid’ in de demonstratiewet gaat het vooral om de volksgezondheid. Deze beperkingsgrond kan bijvoorbeeld worden toegepast als er sprake is van een epidemie of een pandemie, zoals de coronacrisis. In zo’n geval kan het noodzakelijk zijn om regels te stellen over bijvoorbeeld het maximaal aantal deelnemers aan de demonstratie of de plaats van de demonstratie, om op die manier te voorkomen dat een ziekmakend virus zich verder verspreidt.

Een demonstratie beperken om de gezondheid van de demonstranten zelf te beschermen kan alleen, als hun gezondheid ernstig in gevaar is. Bijvoorbeeld als bij een hongerstaking de demonstranten in een kritieke fase komen.

Volgens de literatuur moet bij gezondheid niet worden gedacht aan de psychische gezondheid. 

Vooral niet als de demonstratie vanwege de inhoud een gevaar zou kunnen vormen voor die psychische gezondheid. De burgemeester mag immers niet vanwege de inhoud van de demonstratie een beperking opleggen. Het censuurverbod en de demonstratiewet (artikel 5 lid 3 van de Wet openbare manifestaties) verbieden de burgemeester dit.

2. In het belang van het verkeer

Bij de beperkingsgrond ‘in het belang van het verkeer’ moet het gaan om meer dan alleen een kleine verstoring van het verkeer. Dat een demonstratie het verkeer een beetje verstoort, hoort er nu eenmaal bij en de overheid moet daarin tolerant zijn. Als een demonstratie het verkeer ernstig verstoort, zoals bij een blokkade-actie op de snelweg, dan kan de burgemeester bijvoorbeeld als regel stellen dat de demonstranten op een andere plaats moeten demonstreren, dat zij geen tractoren mogen gebruiken bij hun demonstratie of dat de aanrijroutes van de hulpdiensten altijd vrij moeten blijven.

3. Bestrijden of voorkomen van wanordelijkheden

Er is in principe pas sprake van (dreigende) wanordelijkheden als de demonstranten zich strafbaar (dreigen te) gedragen. Als er alleen sprake is van een (lichte) verstoring van de openbare orde - denk aan een beetje hinder - dan is er (nog) geen sprake van wanordelijkheden. 

Naast het gedrag van demonstranten is ook de plaats van de demonstratie van belang. Zo kan een burgemeester bij een demonstratie in de buurt van een ziekenhuis of begraafplaats eerder (striktere) beperkingen opleggen om wanordelijkheden tegen te gaan dan op andere openbare plaatsen. Bijvoorbeeld, als dat noodzakelijk is, dat de demonstranten enige afstand bewaren tot de ingang van het ziekenhuis of de begraafplaats. Daarbij moet het uitgangspunt wel zijn dat de overheid zich moet inspannen om demonstranten te laten demonstreren binnen zicht- en geluidafstand van het doel waartegen zij willen demonstreren. 

Als de wanordelijkheden niet worden begaan door de demonstranten zelf, maar door anderen die heftig of zelfs gewelddadig reageren op de demonstratie, dan moet de burgemeester zich inspannen om de demonstranten hiertegen te beschermen, zelfs als hierbij heel veel politie moet worden ingezet. Pas als de inzet van zoveel politie - nog meer dan bij een risicowedstrijd in het betaalde voetbal - er niet voor kan zorgen dat de demonstranten veilig kunnen demonstreren, pas dan kan de burgemeester de demonstratie verbieden.

Zoek naar vragen, artikelen en rechtspraak: