Wanneer overtreden demonstranten de wet? Strafbare feiten, schade veroorzaken en de gevolgen daarvan

Welke straffen kunnen worden opgelegd aan een demonstrant die iets strafbaars heeft gedaan?

Personen die tijdens een demonstratie strafbare feiten plegen, kunnen daarvoor een straf opgelegd krijgen. Het Nederlandse strafrecht kent drie hoofdstraffen: de geldstraf (boete), de taakstraf en de celstraf (hechtenis of gevangenisstraf). Het hangt af van hoe ernstig het strafbare feit is, van de situatie waarin deze is gepleegd en van de persoonlijke omstandigheden van de verdachte welke straf de rechter oplegt. Ook het demonstratierecht speelt daarbij een rol.

Strafrechtelijk ingrijpen mag namelijk niet zo ingrijpend zijn dat het mensen ontmoedigt om van hun demonstratierecht gebruik te maken. 

Dan heeft de straf een chilling effect. Het opleggen van een straf is al snel te ingrijpend bij een vreedzame demonstrant. Gevangenisstraf is bijna altijd een te ingrijpende straf. 

Demonstranten mogen niet worden vervolgd voor het deelnemen aan een vreedzame demonstratie als zij verder geen andere strafbare dingen hebben gedaan. Dit heeft een hoge rechter (Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens) geoordeeld.

Het Openbaar Ministerie (OM) gaat meestal niet over tot vervolging als er tijdens een vreedzame demonstratie sprake is van slechts één overtreding van de demonstratieregels

Denk aan demonstranten die tegen de regels van de burgemeester in vreedzaam de snelweg bezetten, maar daarbij verder geen strafbare feiten plegen zoals vernieling. Demonstranten worden dan na aanhouding meestal niet vervolgd. En als het OM de demonstranten wel vervolgt, dan oordeelt de rechter nog weleens dat de demonstranten niet strafbaar zijn of dat zij geen straf krijgen opgelegd. 

De rechter kan naast of in plaats van een straf ook een maatregel opleggen die de vrijheid van de verdachte beperkt. Denk aan een gebiedsverbod (de verdachte mag zich niet bevinden in een bepaald gebied) of een contactverbod (de verdachte mag geen contact zoeken met bepaalde personen). Zulke maatregelen kunnen voor een bepaalde periode worden opgelegd.

Deze rechterlijke uitspraak uit 2024 waarin de rechter oordeelt dat een klimaatactivist die zijn hoofd vastplakt aan een schilderij wel strafbaar is, maar geen straf of maatregel krijgt opgelegd.

Het artikel De strafrechtelijke grenzen van het demonstratierecht.

Hoofdstuk 5 getiteld Strafbaarheid van gedragingen van demonstranten van het onderzoeksrapport Antwoorden op recente demonstratierechtelijke en verdragsrechtelijke vraagstukken.

Zoek naar vragen, artikelen en rechtspraak: